เนื่องในมหามงคลสมัยที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงครองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี ในพุทธศักราช ๒๕๔๙ มูลนิธิศาลาเฉลิมกรุง ร่วมกับการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย และสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ จัดทำโครงการ “ โขน ศาลาเฉลิมกรุง ” ขึ้น เพื่อเฉลิมฉลองในวาระดังกล่าว และเพื่อร่วมทำนุบำรุง และสืบสานศิลปะการแสดง นาฏศิลป์ชั้นสูงของไทย ให้เป็นที่ประจักษ์สู่สายตาประชาชน ทั้งชาวไทยและประชาคมโลก รวมทั้งยังเป็นการดำเนินการ ตามรอยพระยุคลบาท ในการอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม ของชาติด้วย

นอกจากการจัดแสดง “ โขน ” ซึ่งเป็นนาฏกรรมชั้นสูง ของไทยแล้ว สถานที่จัดแสดง คือ ศาลาเฉลิมกรุง ก็เป็นโรงมหรสพหลวง ที่มีประวัติความเป็นมาอันยาวนาน กว่ากึ่งศตวรรษ เป็นเสมือนสถาบันสัญลักษณ์ แห่งการนำเสนอศิลปวัฒนธรรมประจำชาติ ด้วยรูปแบบของการแสดงอันวิจิตรตระการตา และถูกต้องตามขนบจารีตแบบแผน ซึ่งจะทำให้คนไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เยาวชนไทยได้ตระหนัก ซาบซึ้ง และภาคภูมิใจในคุณค่าแห่งศิลปวัฒนธรรมประจำชาติ เป็นการสืบอายุศิลปะ และศิลปินไทยให้ดำรงอยู่อย่างยืนยาว และส่งผลดีต่อเกียรติภูมิของประเทศด้วย

>> ตำนานศาลาเฉลิมกรุง
โรงมหรสพหลวง ของขวัญพระราชทาน จากพระบาทสมเด็จ พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว

เมื่อครั้งจะมีการฉลองพระนครครบ ๑๕๐ ปี พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชดำริ ให้จัดสร้างสะพานพระพุทธยอดฟ้า เพื่อเชื่อมกรุงเทพมหานคร กับกรุงธนบุรี พร้อมทั้งได้สร้างพระบรมราชานุสรณ์ ของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ไว้ที่เชิงสะพานฝั่งพระนคร

ในโอกาสเดียวกันนั้น พระองค์ได้พระราชทานพระราชทรัพย์ ส่วนพระองค์ กว่า ๙ ล้านบาท เป็นทุนในการจัดสร้าง โรงภาพยนตร์ สำหรับฉายภาพยนตร์เสียงขึ้น เป็นแห่งแรก ในประเทศไทย ซึ่งมีลักษณะภูมิฐาน เป็นที่เชิดหน้า ชูตา ของประเทศ เพราะยุคนั้น สื่อบันเทิงที่เฟื่องฟูมากที่สุดคือ “ ภาพยนตร์ ” เพื่อให้พสกนิกร ได้มีความเพลิดเพลิน สนุกสนาน จากการชมภาพยนตร์ และการแสดงอื่นๆ ที่จะมี ณ โรงภาพยนตร์แห่งนี้

การก่อสร้างอาคารศาลาเฉลิมกรุง เริ่มขึ้นเมื่อวันที่ ๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๗๓ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินทรงวางศิลาฤกษ์ และทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ ให้ หม่อมเจ้าสมัยเฉลิม กฤดากร สถาปนิกผู้สำเร็จ การศึกษา จากสถาบันชั้นนำของประเทศฝรั่งเศส เป็นผู้ออกแบบและควบคุมการก่อสร้าง ละได้พระราชทานนาม ของโรงมหรสพ เพื่อเป็นเกียรติแก่ผู้ออกแบบ และเป็นอนุสรณ์ แห่งงานฉลองพระนครครบ ๑๕๐ ปี ว่า “ ศาลาเฉลิมกรุง ”

ศาลาเฉลิมกรุงเปิดทำการเมื่อวันอาทิตย์ที่ ๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๗๖ จากนั้น ได้ดำเนินกิจการให้ความบันเทิง แก่ประชาชน มาจนถึงปัจจุบัน ในสมัยนั้น อาคารศาลา เฉลิมกรุงจัดได้ว่าเป็นอาคารที่ทันสมัยที่สุด เอเชีย เป็นโรงมหรสพแห่งแรกของเมืองไทยที่ใช้เครื่อง ปรับอากาศ เป็นศูนย์รวมของ ผู้เกี่ยวข้อง ในวงการภาพยนตร์ไทย ตั้งแต่ผู้สร้าง ผู้กำกับ นักแสดง ตัวประกอบ ทีมงานพากย์ นักร้อง ช่างเขียนโปสเตอร์ และเป็นสถาบันการผลิตบุคลากร ทางภาพยนตร์ และละครไทย

ด้วยความผูกพันกับหลายสิ่งหลายอย่าง ที่เข้มข้นจากอดีต จนถึงปัจจุบัน ทั้งชีวิตของผู้คนมากมาย ทั้งเป็นเสมือนบันทึก ในหน้าตำนานแห่งประวัติศาสตร์ และสังคมไทยใน กรุงเทพมหานคร มาเป็นเวลานาน ดังนั้น ศาลาเฉลิมกรุง จึงควรได้รับการทำนุบำรุงไว้ ให้เป็นโรงมหรสพพระราชทาน สมดังพระราชประสงค์สืบไป

>> กำเนิด โขน และ รามเกียรติ์
โขนและรามเกียรติ์

โขนเป็นนาฏศิลป์ชั้นสูงของไทย เกิดจากการประสานการละเล่น โบราณ ๓ ประเภท เข้าด้วยกัน คือ การเล่นชักนาคดึกดำ บรรพ์ การละเล่นกระบี่กระบอง และการเล่นหนังใหญ่ รวมทั้งบทร้องและการรำที่มาจากละครใน

เดิมผู้แสดงต้องสวมหัวโขนเป็นหน้ากากปิดหน้าทั้งหมด จึงต้องมีผู้ออกเสียงแทนผู้แสดง เรียกกันว่า คนพากย์เจรจา โดยผู้แสดงต้องรำทำท่าเต้น และแสดงอิริยาบถไป ตามคำพากย์ เจรจา และบทขับร้องจากลูกคู่และต้นเสียง ที่ร้องบทให้ ต่อมามีวิวัฒนาการให้ผู้แสดงที่แสดงเป็น มนุษย์ ทั้งชาย และหญิง รวมทั้งเทวดา นางฟ้า สวมแต่ศิราภรณ์ โดยไม่ต้องสวมหัวโขนเหมือนยักษ์และลิง แต่ยังคงมี ผู้พากย์และเจรจาแทนตัวโขนอยู่เช่นเดิม

เรื่องที่นิยมใช้แสดงโขนคือ “ รามเกียรติ์ ” ซึ่งมีเค้าโครงเดิมจากมหากาพย์รามายณะของอินเดีย รจนาโดยฤษีวาลมีกิ เป็นเรื่องปางหนึ่งซึ่งพระนารายณ์ อวตารลงมาเป็นมนุษย์ คือพระราม เพื่อดับทุกข์เข็ญ แก่ปวงเทพเทวดา และมวลมนุษย์ที่ถูกเหล่าอสูรเบียดเบียน นั่นคือทศกัณฐ์ พญายักษ์ เจ้ากรุงลงกา

“ รามเกียรติ์ ” ฉบับที่สมบูรณ์ที่สุดคือ ฉบับพระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ส่วนบทที่ใช้สำหรับการแสดงละคร และกล่าวกันว่า มีสำนวนกลอนที่ไพเราะที่สุดนั้นคือ บทพระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

โขนมีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา โขนในกรุงรัตนโกสินทร์ได้สืบ แบบแผนต่อมา และถือเป็นการแสดงชั้นสูงของราชสำนัก โขนรุ่งเรืองที่สุด ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัว ทรงอุปถัมภ์ดูแลทั้งการฝึกหัดเล่นโขน และเหล่า ศิลปินโขน และโปรดเกล้าฯ ให้จัดแสดงโขนอย่างต่อเนื่อง ตลอดรัชกาล

ใน พ.ศ. ๒๔๗๘ โขนหลวงได้โอนเข้าไปอยู่ในสังกัด ของกรมศิลปากร ข้าราชการศิลปินทางโขนละคร จึงย้ายสังกัดมาอยู่ในกรมศิลปากรแต่บัดนั้น

>> เรื่องย่อ หนุมานชาญกำแหง

พระอิศวรตรัสใช้ให้พระพายนำเทพอาวุธ และพลังแห่ง พระองค์ ไปซัดใส่ปากนางสวาหะ ที่ถูกนางอัจนาผู้เป็นแม่สาป ให้ยืนตีนเดียวเหนี่ยวกินลมอยู่ที่เขาพนมจักรวาล เพื่อที่จะ ให้เกิดวานร เพื่อรอเป็นข้าทหารของพระราม และให้นามว่า หนุมาน

ครั้นถึงวันอังคาร เดือนสาม ปีขาล นางสวาหะได้ให้กำเนิด หนุมานเป็นวานรเผือก มีสี่หน้า แปดมือ มีกุณฑลขนเพชร เขี้ยวแก้ว หาวเป็นดาวเดือนตะวัน นางสวาหะ ได้สั่งให้ หนุมานเข้าเป็นข้าทหาร ของผู้ที่เห็นกุณฑลขนเพชรเขี้ยวแก้ว ในกายหนุมาน เพราะผู้นั้นคือพระนารายณ์อวตาร ลงมาเป็น พระราม หนุมานเที่ยวไปในอากาศ เห็นสวนพระอุมา จึงเข้าไปเก็บกินประสาลิง พระอุมาโกรธสาปให้อ่อนกำลัง ต่อเมื่อพบพระรามแล้ว ลูบหลังแต่หัวจรดหางสามครั้ง จึงจะพ้นสาปและได้พลังกลับคืน

หนุมานได้ไปเป็นข้าทหารพระราม และอาสาสืบหาทางไป กรุงลงกา พระรามฝากให้นำผ้าสไบ และแหวนไปถวาย นางสีดา และบอกความลับ เรื่องที่พระองค์ทรงสบพระเนตรกัน เมื่อครั้งไปยกมหาธนูโมลี

ถ้านางสีดาไม่เชื่อเพราะนางไม่รู้จักหนุมาน หนุมาน ไปพบ นางสีดา นางกำลังจะผูกคอตายจึงเข้าช่วยไว้ และเชิญให้นาง นั่งบนฝ่ามือ กลับไปหาพระราม นางสีดาเกรงจะถูกติฉิน ว่ายักษ์ลักมาลิงพาไป จึงให้หนุมานกลับมาเชิญพระราม ข้ามสมุทรไปช่วยนาง หนุมานรับคำ ก่อนจะกลับ ได้ฆ่าสหัสกุมารลูกทศกัณฐ์ ๑ , ๐๐๐ ตนตายสิ้น

หนุมานอาสาพระรามไปลวงเอาดวงใจทศกัณฐ์ ที่ถอดฝากไว้ กับพระฤษีโคบุตร และขอให้พระฤษี พาไปฝากตัวกับทศกัณฐ์ พระฤษีต้องมนต์ หนุมานมอบกล่องดวงใจทศกัณฐ์ให้ ทศกัณฐ์ถึงคราวชะตาขาด ทศกัณฐ์หลงกลรับหนุมานเป็นลูก เมื่อออกรบ พระรามแผลงศรพรหมาสตร์สังหารทศกัณฐ์ หนุมานขยี้ดวงใจให้ทศกัณฐ์สิ้นชีวิต พระรามจึงชนะศึก และแต่งตั้งให้หนุมานเป็น พระยาอนุชิตจักรกฤษณ์พิพรรธ พงศา ได้ไปครองเมืองนพบุรี

>> ฉากการแสดงโขน ศาลาเฉลิมกรุง
ชุด หนุมานชาญกำแหง (๑ ชั่วโมง ๑๐ นาที)

ฉากที่ ๑ กำเนิดหนุมานชาญกำแหง
พระพายได้รับบัญชาจากองค์พระอิศวร ให้นำพลังแห่ง พระองค์ และเทพอาวุธอันได้แก่ จักร คทา และตรี ไปซัดใส่ปากนางสวาหะ ที่ถูกนางอัจนาสาป ให้ยืนตีนเดียว เหนี่ยวกินลมอยู่ ยังเขาพนมจักรวาล เพื่อให้เกิดวานร ผู้มีฤทธิ์ อันจะเป็นข้าทหารของพระราม และประทานนามว่า “ หนุมาน ” หนุมานถือกำเนิด โดยเผ่นออกมาจากปาก นางสวาหะ นางสวาหะสั่งหนุมานไว้ว่า เมื่อพบผู้ที่มองเห็น รูปกายที่มีกุณฑล ขนเพชร เขี้ยวแก้ว ผู้นั้นคือพระนารายณ์ อวตารมาเป็นพระราม ให้ถวายตัวเป็นข้าทหาร

ฉากที่ ๒ วานรอ่อนแรงด้วยต้องสาป
หนุมานเมื่อลามารดามาแล้ว ก็เที่ยวไปในอากาศด้วย พลังฤทธิ์ ไปพบสวนพระอุมาก็เข้าไปหักผลไม้กิน และเล่นสนุกด้วยยังเยาว์วัย พระอุมามาพบก็โกรธสาป ให้อ่อนกำลังฤทธิ์ หนุมานพอรู้ว่าเป็นสวนพระอุมา ก็เข้าไป ขออภัย พระอุมาเกิดสงสารจึงผ่อนผันให้ โดยเมื่อใดที่หนุมาน พบพระนารายณ์ ซึ่งอวตารมาเป็นพระราม และลูบหัวจรดหาง หนุมานสามครั้ง กำลังฤทธิ์หนุมานก็จักคืนมาดังเดิม

ฉากที่ ๓ ขุนทหารรับอาสาสืบหนทาง
เมื่อมาอยู่กับพระรามตามที่มารดาสั่งไว้ และได้ฤทธิ์กำลัง กลับคืนมาตามคำพระอุมาแล้ว หนุมานก็รับอาสาพระราม ที่จะเป็นผู้สืบหาหนทางไปกรุงลงกา

ฉากที่ ๔ ช่วยสีดา – ล้างสหัสกุมาร
เมื่อไปถึงกรุงลงกา หนุมานเข้าไปพบหญิงนางหนึ่ง กำลังจะผูกคอตาย เมื่อรู้ว่าเป็นนางสีดา หนุมานเข้าไปช่วยไว้ และอาสาพานางกลับไปโดยให้นั่งไปบนผ่ามือ นางสีดาเกรง จะมีผู้ติฉินนินทา ด้วยยักษ์ลักนางมาแต่จะให้ลิงพากลับไป นางให้หนุมานกลับไปทูลเชิญพระราม เสด็จข้ามสมุทร มารับ ตัวนาง ก่อนหนุมานจะกลับได้เข้าหักสวน และฆ่าสหัสกุมาร ลูกของทศกัณฐ์ จนตายทั้งหมด

ฉากที่ ๕ ขุนทหารถมศิลา จับมัจฉาอรทัย
พระรามให้เหล่าทหารจองถนน ถมสาครข้ามไปกรุงลงกา แต่ถมศิลาลงไปเท่าใดก็ไม่ตื้นเป็นถนนสักที หนุมานลงไปดู ใต้น้ำ พบนางสุพรรณมัจฉา บัญชาเหล่าบริวารปลา ให้คาบก้อนศิลาไปทิ้งตามคำสั่ง ของทศกัณฐ์ ที่จะขัดขวาง การสร้างถนนครั้งนี้ หนุมานเข้าจับนางสุพรรณ มัจฉา และได้นางเป็นเมีย บอกนางสุพรรณมัจฉา ให้สั่งบริวาร นำศิลามาทิ้งที่เดิม การจองถนนจึงแล้วเสร็จ กองทัพพระราม ข้ามฝั่งไปลงกาได้

ฉากที่ ๖ ลวงเอาดวงใจทศกัณฐ์
หนุมานอาสาพระรามมาลวงเอาดวงใจทศกัณฐ์ ที่ฝากไว้กับ พระฤษีโคบุตร และแสร้งลวงให้พระฤษีพาไป ฝากตัวกับ ทศกัณฐ์ และชวนทศกัณฐ์ออกไปรบกับ พระรามกลางสนาม

ฉากที่ ๗ กุมภัณฑ์พ่ายแพ้หนุมาน
เมื่ออกไปรบกลางสนาม หนุมานก็เหาะขึ้นตามที่นัด ไว้กับ องคต เพื่อเอากล่องดวงใจที่ลวงมาได้มาส่งให้ ทศกัณฐ์เห็นว่า เสียรู้หนุมาน ทั้งอาย ทั้งโกรธ ยกทัพกลับเข้าลงกา โดยจะ ออกมาสู้กันให้ตายไปข้างหนึ่งในวันหน้า

ฉากที่ ๘ ขุนทหารครองพารา
เมื่อเสร็จศึกกรุงลงกา หนุมานได้รับบำเหน็จจากพระราม ให้สมญาศักดิ์ เป็นพระยาอนุชิตจักรกฤษณ์พิพรรธพงศา ได้ครองกรุงอยุธยากึ่งหนึ่ง แต่การครองกรุงอยุธยาสูงเกิน ศักดิ์ไป หนุมานถวายคืน พระรามจึงประทานเมืองนพบุรีให้ กับหนุมาน